Twórczość Richarda Flanagan, urodzonego na dalekiej Tasmanii, staje się coraz lepiej znana polskim czytelnikom. Do tej pory mogliśmy przeczytać jego „Ścieżki północy”, czyli powieść nagrodzoną Bookerem w 2014 roku. Oprócz tego dostępna jest książka „Klaśnięcie jednej dłoni”. Teraz możemy sięgnąć po „Księgę ryb Williama Goulda”, która również została zauważona, ponieważ nagrodzono ją prestiżową Commonwealth Writers’ Prize oraz przetłumaczono na wiele języków.

Historia zaczyna się od momentu kiedy fałszerz antyków odnajduje w jego mniemaniu autentyczny rękopis sprzed wielu lat. Na kartach zapisanych różnokolorowym atramentem są także rysunki ryb. Niestety fachowcy określają to dzieło jako falsyfikat, a jakby tego było mało księga ginie w tajemniczych okolicznościach. Dopiero teraz zaczyna się historia tytułowego Williama Goulda.

Historia rozgrywa się na Ziemi Van Diemena, którą rodowici mieszkańcy wolą nazywać Tasmanią. Jest XIX wiek, na malutkiej wyspie znajduje się kolonia karna. Przebywa tu skazaniec: William Buelow Gould. Kim jest bohater, który tworzy rysunki ryb dla lekarza marzącego o naukowej karierze? Gould mówi tak: „Zwijcie mnie jak chcecie, inni tak robią i nie ma to dla mnie najmniejszego znaczenia; nie jestem tym, kim jestem. Historia człowieka nie ma większego znaczenia dla jego życia, jest nie potrzebnym pancerzem, który na sobie nosimy, w którym dorastamy i umieramy. (…) To, co następuje, może być prawdą lub nie: nie jest to istotne” (s. 50). Pozostaje Księga, w której prawdą staje się tylko to, co zapisane.

Dla głównego bohatera słowa mają moc kreowania. Widzimy to w momencie, kiedy w kolonii karnej urzędnik dostosowuje dokumenty, do tego jak ma wyglądać to miejsce w teorii. Zupełnie inne okazuje się w praktyce. Zobaczymy miejsce opresji, w którym znajdziemy makabryczne głowy tubylców zakonserwowane w beczkach – dla celów naukowych. O tej zamkniętej przestrzeni opowie nam więzień, który dzięki możliwości pisania, docenia moc tworzenia poprzez słowa.

Powieść Richarda Flanagana ma w sobie coś z literatury łotrzykowskiej. Bohater wikła się w kolejne kłopoty, tak jak postacie oświeceniowe u Woltera. Tylko, że tutaj trudno o dydaktyzm. Raczej mamy do czynienia ze światem, który nie ma szans na poprawę. Flanagan pokazuje, jak działał kolonializm w połączeniu z totalitaryzmem. A wszystko oglądamy w pomniejszeniu, na małej wyspie, na której więźniowie odbywają karę. Pocieszeniem dla głównego bohatera staje się to, że skazani są nie tylko więźniowie, ale też wszyscy tu przebywający, zarówno strażnicy, jak i komendant oraz lekarz. Na wyspie miało powstać utopijne społeczeństwo i wszystko się udaje, ale oczywiście tylko i wyłącznie na papierze.

To co najbardziej groteskowe, choć ukazane również w sposób nieco komiczny, okazuje się prawdą. Głowy tubylców rzeczywiście istniały, tak samo Gould, jak i jego księga. Tylko, że Flanagan stworzył coś w rodzaju apokryfu i dał tej prawdziwej historii nowy kształt. Przyglądamy się rzeczywistości, w której naturalizm spotyka się z groteską. A tam gdzie opowieść wydaje się się zbyt brutalna, staje się najbardziej prawdopodobna. W „Księdze ryb” znajdziemy liczne odwołania do literatury. Warto zacząć od tego, że skojarzenia związane z powieścią szkatułkową przywołują natychmiast „Rękopis odnaleziony w Saragossie” Jana Potockiego. To jednak dopiero początek odwołań literackich. Odnajdziemy tu i Conrada, i Melville’a, ale też Flauberta, czy Cervantesa. Richard Flanagan poprzez tę trudną i wymagającą historię zmusi nas do zastanowienia, czym jest prawda oraz wolność. Czy raj może być jednocześnie piekłem? Pokaże nam też, jakie znaczenie oraz siłę ma sama literatura.