Amerykański pisarz, Jess Walter, otrzymał wiele prestiżowych nagród literackich, w tym National Book Award 2006, Edgar Award for best novel, Pacific Northwest Booksellers Award 2007 oraz PEN Center Literary Award 2007. Do tej pory nie miałam do czynienia z jego twórczością, ale niedawno została przetłumaczona przez Dorotę Pomadowską powieść Jessa Waltera pt. „Stracone miliony”. Jak podaje wydawca, została uznana za jedną z najlepszych książek 2020 roku wg Time,  Vogue, People, Washington Post.

Z pewnością wielu pamięta powieść „Wielki Gatsby” Francisa Scotta Fitzgeralda. Ameryka z perspektywy ludzi bogatych to kraina nieograniczonych możliwości. A co życiem zwykłych robotników i emigrantów, którzy przybyli do USA dla poprawy swego losu? Czy rzeczywiście mieli wielkie możliwości? Jess Walter w powieści „Stracone miliony” przygląda się właśnie tej najbiedniejszej grupie społecznej.

Jest początek XX wieku, za chwilę rozpocznie się nowa epoka. Dwaj bracia mieszkający w Stanach Zjednoczonych próbują wiązać koniec z końcem. Muszą się tułać z miejsca na miejsce, ponieważ nie znajdują stałego zatrudnienia. Szesnastoletni Rye wpatrzony jest w starszego brata. Tylko on mu pozostał po śmierci rodziców. Jednak na to, by posiadać dom z prawdziwego zdarzenia, nie mają większych szans. Prowadzą życie nomadów, zmieniają co chwilę miejsce pobytu. Przemieszczają się pociągami, wskakują do wagonów towarowych, śpią pod gołym niebem. Nie ma  w tym nic romantycznego, tylko głód, bieda i poczucie upokorzenia.

Wreszcie bracia trafiają do Spokane. Starszy Gig, angażuje się w działalność ruchu robotniczego. Buntuje się przeciwko systemowi i sprowadza na siebie kłopoty. Nie chce wciągać w to Rye’a, zwłaszcza że młodszy brat nie podziela poglądów Giga, ale obaj wpadają w poważne tarapaty. Strajkowanie, działalność związkowa są nielegalne, a dodatkowo władza skłonna jest do przemocy. Chodzi o to, by jak najszybciej stłumić przejawy buntu. Niepokornych należy się pozbyć.

Rye choć jest nieletni, również trafia do aresztu. Traktowany brutalnie, w sposób nieludzki zaczyna zdawać sobie sprawę, że niewiele może zrobić. Kiedy wychodzi na wolność, wpada w wir wydarzeń, które na zawsze zmienią jego postrzeganie świata. Okaże się, że nie wszystko jest czarno-białe, a dla najważniejszych w życiu osób można zrobić wiele, na chwilę zapomnieć o własnych poglądach, zmienić stronę po której się walczy. Do jakich poświęceń zdolny jest Rye, by pomóc bratu? Czy jest w stanie coś zdziałać?

Powieść Jessa Waltera to historia, którą pokazano z perspektywy kilku postaci. Dopiero z czasem wszystkie wątki i historie układają się w całość, byśmy złożyli sobie pełen obraz wydarzeń. Mamy do czynienia z fikcją literacką, choć w książce pojawią się autentyczne postacie oraz historyczne wydarzenia, takie jak zamieszki robotnicze w latach w pierwszej dekadzie XX wieku w Spokane. Również opisywany ruch Robotników Przemysłowych Świata istniał naprawdę.

„Stracone miliony” wywołują skojarzenia z klasyką literatury amerykańskiej, ale nie tylko. Dwaj główni bohaterowie książki zafascynowani są „Wojną i pokojem” Lwa Tołstoja, choć nie posiadają wszystkich tomów, zwyczajnie nie stać ich na to, by nabyć wszystkie części. Widzimy świat nierówności społecznych. Taki, który dopiero staje do walki o wolność. Ta amerykańska dostępna jest tylko dla ludzi bogatych. My przyglądamy się robotnikom, aktywistom społecznym, których działania wydają się być skazane na klęskę, ponieważ trafiają na opór ze strony władz. Widzimy to szczególnie wyraźnie, gdy przyglądamy się Elizabeth Gurley Flynn. Działaczce, która w czasie przemówienia w Spokane przykuła się do latarni ulicznej, aby uniknąć aresztowania. W okresie, w którym toczy się akcja powieści była dziesięciokrotnie aresztowana, choć nigdy nie postawiono jej zarzutów. Jej samej i walki Flynn o prawa kobiet nie traktowano poważnie. Jess Walter opisuje walkę ludzi z nizin społecznych z góry skazaną na klęskę, ale temat jaki podejmuje, okazuje się aktualny do dzisiaj. Co zatem daje nadzieję w tej okrutnej rzeczywistości? W powieści Waltera są to więzy krwi. Relacje braterskie są opisane z uczuciem. Autor ukazuje trudną i brutalną rzeczywistość, a jednocześnie łagodzi samotność i tragizm działań bohaterów właśnie poprzez podkreślanie siły braterskiej miłości.