Kiedy sięgnęłam po książkę Sorena Gaugera „Nie to/ Nie tamto” moja pierwsza myśl dotyczyła tego, czy otrzymuję książkę napisaną po polsku, czy jakiegoś skandynawskiego pisarza? Odpowiedź jest jeszcze bardziej skomplikowana, niż samo pytanie. Autor powieści jest Kanadyjczykiem, który od piętnastu lat mieszka w Polsce i zajmuje się tłumaczeniem literatury polskiej na język angielski. Książka „Nie to/ Nie tamto” to debiut Gaugera, ale napisany po angielsku. Natomiast polska wersja językowa powstała we współpracy z Bartłomiejem Woźniakiem.

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że Soren Gauger napisał zbiór opowiadań. Jednak im bardziej wczytujemy się w treść, tym lepiej widzimy, iż części są w pewien sposób powiązane. Najpierw poznajemy bohatera, na którego szyi pojawia się obrzydliwy guz. Narośl wręcz doprowadza do kryzysu jego małżeństwa. Do tej pory para lubiła sobie spacerować po parku i podziwiać śliczne kwiatki, a tu coś tak bardzo psującego te piękne widoki.

Za chwilę poznamy inne elementy układanki. Nie są to jednak puzzle łatwe do złożenia, Przez jakiś czas wydaje się, że nic do siebie nie pasuje. Historie wymagają od czytelnika całkowitej uwagi i pełnego skupienia, inaczej nie warto nawet zaczynać lektury. Kiedy jednak stopniowo poznajemy historyka badającego pewne banalne stwierdzenie, że „historia lubi się powtarzać”, albo mężczyznę walczącego zawodowo na ringu, czy opowieść o ojcu Mrowczyku, zaczynamy stopniowo dostrzegać wspólny mianownik.

Najciekawsze jest to, że każdy odbiorca może znaleźć nieco inne punkty wspólne. Powieść została tak napisana, że najpierw wczuwamy się w nastrój, klimat opowieści, by za chwilę dojść do wniosku, że coś nam on przypomina. Zauważymy mnóstwo nawiązań literackich. Przede wszystkim do „Rękopisu znalezionego w Saragossie” – zwłaszcza, gdy razem z narratorem zaczniemy poznawać opowieść „Ojciec Mrowczyk i diabeł”. Wyczuwam też inspiracje Witkacym, Schulzem, Gombrowiczem. Ten ostatni przez ironię, odrobinę sarkazmu i pewien dystans. Natomiast jeśli chodzi o Schulza to w „Nie to/ Nie tamto” realistyczna narracja często przechodzi w oniryczną.

Soren Gauger w wyraźny sposób naśladuje swojego imiennika – Kierkegaarda. Czerpie formę z  „Albo/albo”, nawet tytuł jest pewnym nawiązaniem. W szkatułkowej powieści „Nie to/ Nie tamto” dostrzeżemy odwołania do „Sokratesa Północy”. Książka Sorena Gaugera szybko wprowadza nas w nastrój niepokoju. Bohater zostaje naznaczony piętnem diabła – guz na szyi symbolizuje właśnie jego dotyk. Zaczyna się rodzić pytanie, gdzie czai się zło? Czy diabeł tkwi w nas, a może jest grubym mężczyzną ubranym w sztruksową marynarkę i zajadającym śledzie? A może jest tak jak w książce „Pierś” Philipa Rotha, że zmieniamy się w to, w co chciałyby nasze myśli – nawet te podśwadome?

Soren Gauger napisał powieść, która stanowi pewnego rodzaju grę literacką. Najpierw można ją czytać na kilka sposobów – albo od początku do końca, albo poznając poszczególne historie. Sama skupiałam się na tropach, nieoczywistych nawiązaniach literackich. Oprócz tego zastanawia symbolika zawarta w powieści, czy nawiązania filozoficzne. Najważniejsze jednak w „Nie to/ Nie tamto” jest to, że dostajemy książkę, która wprowadza nas w klimat trochę jak z horrorów Stephena Kinga, gdzie mrok czai się wszędzie i w każdej chwili może zaatakować, bo spod cienkiej skorupki tego co piękne i znane, musi wypłynąć coś złego. Właśnie na tym polega siła tej powieści.

Za książkę dziękuję Ha!art.