Twórczość ukraińskiej pisarki, Oksany Zabużko, zaczęłam odkrywać od zbioru opowiadań „Siostro, siostro”. Było to przed wojną w Ukrainie, przed Euromajdanem, aneksją Krymu przez Rosję, wojną pełnoskalową. Wiele się wydarzyło od momentu, kiedy przeczytałam pierwszą książkę, więc wtedy odebrałam te teksty inaczej niż dzisiaj. Dlaczego wspominam tylko o opowiadaniach ze zbioru „Siostro, siostro”? Właśnie te trzy historie dołączone zostały do nowej książki Oksany Zabużko noszącej tytuł „Po trzecim dzwonku”, ale oprócz wspomnianych opowiadań są dołaczone jeszcze cztery teksty. Otrzymujemy zatem podróż przez twórczość Zabużko z trzech dekad.

Siedem opowiadań z kobietami w roli głównej. Pisarka zaczyna od wstępu, w którym pokazuje, jak wojna zmienia postrzeganie rzeczywistości. Oksana Zabużko zachęca nas do przyglądania się opowiadaniom, jak rozsypanym koralom. Przyglądamy się im ponownie, każdemu oddzielnie, by ułożyć je na nowo, ale też możemy sprawdzić, czy nie straciły swego kształtu. Zaczynamy od opowiadania, w której bohaterka wciąż doskonale potrafi przywołać czasy ZSRR, potem wolna Ukraina przeżywa swoje problemy, podobne do tych europejskich, aż po konflikt w Donbasie.

Trylogia siostrzana zmienia się w trakcie lektury w opowieści o kobietach. Bohaterki stają się odpowiedzią Zabużko na męskie historie opowiedziane przez twórców takich jak Hemingway. Pisarka chce poprzez swoją krótką formę stać się lustrzanym odbiciem dla tej męskiej prozy. Jaki jest stereotypowo świat bez mężczyzn? Smutne kobiety, ponieważ zostały porzucone przez mężczyzn, a także rozgoryczone wdowy czujące pustkę i bezsens istnienia bez drugiej połowy. Oksana Zabużko pokazuje nam coś zupełnie innego. Wkracza w świat literatury poszukując własnego głosu. Robiła to przez te trzy dekady szlaki pisząc w nowy sposób o kobietach.

Otrzymujemy obraz Ukrainy współczesnej w połączeniu z „wrażliwymi treściami”. Zabużko nie tylko porusza tematy związane z kobiecym ciałem, ale uświadamia nam, że wciąż jako słabsze, jesteśmy narażone na przemoc. W opowiadaniu „Po trzecim dzwonku…” widzimy, że mimo iż świat się zmienił, wciąż niektóre typy mężczyzn traktują kobiece ciało przedmiotowo, jako coś czym można płacić. Dlatego też kobiety szukają wzajemnych relacji, by przetrwać.

Pisarka umieściła w opowiadaniach również obrazy oparte na faktach, jak scena w jednej z historii ze staruszką machającą pomarańczowym czajnikiem, w czasie pomarańczowej rewolucji („Album dla Gustawa”). Pisarka poprzez fikcję chce nam pokazać z jednej strony prawdę o Ukrainie, a z drugiej o człowieku. Wybiera wprawdzie przede wszystkim żeńską perspektywę, gdyż doświadczenie kobiet często bywało pomijane, zwłaszcza jeśli chodzi o konfrontację z traumą, przemocą, wojną czy historią.

Okasana Zabużko w zbiorze „Po trzecim dzwonku” uświadamia czytelnikom, że już czas się obudzić. Chodzi zarówno o to, by dostrzec również żeńską część społeczeństwa, ale również by uświadomić sobie, jaka jest w ogóle rzeczywistość, pozbawiając ją romantyzmu i upiększeń. Historia wkracza w nasze życie, czy tego chcemy czy nie. Ukraińska pisarka pokazuje nam, w jaki sposób dotyka Ukrainki oraz w jaki ma wpływ na ich życie, na ich emocje. Pisarka dotykając niekiedy bolesnych strun, opowiadając o traumie, skłania czytelnika do refleksji. Pisze w sposób zaangażowany wymagając od czytelnika pełnego skupienia. Nie da się śledzić pobieżnie tych długich i złożonych zdań, bez tradycyjnych dialogów, za to z monologami wewnętrznymi, ale warto wsłuchać się w historie bohaterów oraz odkryć przesłanie, jakie niosą te opowieści.